Littekens op de werkvloer
In gesprek met hoogleraar Christiaan Vinkers over stress, werk en de invloed van ervaringen uit de jeugd.
Wat heeft je jeugd met werk te maken? Niet veel, zou je denken. Werk gaat over targets, deadlines, leidinggeven, samenwerken en verzuim. Je jeugd ligt vaak tientallen jaren achter je.
Toch blijkt uit onderzoek dat ongeveer één op de vijf volwassenen in de jeugd mishandeling, misbruik, verwaarlozing of een andere vorm van trauma heeft meegemaakt. Als dat klopt, lopen er in vrijwel iedere organisatie medewerkers rond die de gevolgen daarvan in meer of mindere mate met zich meedragen.
Onlangs sprak ik met psychiater en hoogleraar Christiaan Vinkers over zijn nieuwe boek Littekens uit je jeugd. Daarin beschrijft hij hoe ervaringen uit de kindertijd soms nog jarenlang kunnen doorwerken in de manier waarop mensen omgaan met stress, relaties, onzekerheid en tegenslag. Ook op het werk.
Meer dan alleen de grote trauma’s
Wanneer we aan jeugdtrauma denken, denken we vaak aan ernstige mishandeling of seksueel misbruik. Aan situaties die het nieuws halen. In zijn boek verbreedt Vinkers het begrip jeugdtrauma. Ook langdurige emotionele verwaarlozing, voortdurende kritiek, onveiligheid of onvoorspelbaarheid kunnen sporen nalaten.
“Jeugdtrauma gaat over een overschot van het verkeerde en een tekort van het goede in de jeugd.” (Christiaan Vinkers)
In zijn boek gebruikt hij een eenvoudig voorbeeld. Een keer een tik op je been krijgen doet pijn, maar meestal ben je het ook weer snel vergeten. Als je echter duizend keer op precies dezelfde plek wordt geraakt, wordt die plek gevoelig. Volgens Vinkers kunnen ervaringen in de jeugd op een vergelijkbare manier hun sporen nalaten. Niet zozeer door één gebeurtenis, maar door patronen die zich jarenlang herhalen.
Dat betekent niet dat iedereen met een moeilijke jeugd later problemen krijgt. Mensen zijn vaak opmerkelijk veerkrachtig. Veel mensen bouwen ondanks moeilijke omstandigheden een gelukkig en succesvol leven op.
Tegelijkertijd laat onderzoek wel degelijk zien dat jeugdtrauma samenhangt met een verhoogde kans op psychische klachten, lichamelijke gezondheidsproblemen en een grotere gevoeligheid voor stress.
Waarom is dit relevant voor werkstress?
Stress op het werk ontstaat meestal niet door één oorzaak. In discussies over werkstress gaat het vaak over werkdruk, leidinggevenden, autonomie, reorganisaties of de organisatiecultuur. Allemaal belangrijke factoren. Tegelijkertijd reageren mensen heel verschillend op dezelfde omstandigheden. Volgens Vinkers kunnen ervaringen uit de jeugd daarbij ook een rol spelen.
Waar de één relatief snel herstelt van een conflict, blijft de ander er weken mee rondlopen. Waar de één een reorganisatie ziet als een uitdaging, ervaart de ander vooral onzekerheid. Waar de één zonder moeite grenzen stelt, vindt de ander dat bijna onmogelijk.
“Mensen die veel hebben meegemaakt, kunnen gemiddeld genomen gevoeliger zijn voor stress en sneller uit balans raken. Maar je kunt onderzoek op groepsniveau niet zomaar vertalen naar een individu.” (Christiaan Vinkers)
Dat betekent niet dat iedere stressreactie terug te voeren is op ervaringen uit de jeugd. Mensen zijn meer dan hun verleden en gedrag laat zich zelden door één factor verklaren. Tegelijkertijd laat onderzoek zien dat ervaringen uit de jeugd soms veel langer doorwerken dan we denken, ook op de werkvloer.
Moeten werkgevers hier iets mee?
Nee, althans de jeugd van medewerkers is geen HR-dossier en organisaties zijn geen behandelkamer. Volgens Vinkers ligt daar een duidelijke grens:
“Het betekent niet dat je als werkgever jeugdtrauma moet gaan screenen of behandelen. Werkgevers moeten werkgever blijven.” (Christiaan Vinkers)
Tegelijkertijd betekent dat niet dat organisaties machteloos zijn. Werkgevers hoeven geen hulpverleners te worden om toch iets bij te dragen aan het voorkomen van ongezonde stress door bijvoorbeeld jeugdtrauma.
Kennis over stress, jeugdtrauma en psychologische patronen kan medewerkers helpen om beter te begrijpen waarom bepaalde situaties hen raken, waarom zij onder druk steeds in dezelfde valkuilen terechtkomen of waarom herstel soms langer duurt dan verwacht.
Psycho-educatie kan hierbij een belangrijke rol spelen. Begrijpen wat er met je gebeurt, maakt het makkelijker om patronen te herkennen en signalen van ongezonde stress eerder op te merken. Organisaties kunnen die bewustwording faciliteren zonder zich te begeven op het terrein van diagnose of behandeling.
Meer dan een boek over jeugdtrauma
Wat mij aanspreekt in Littekens uit je jeugd is de zorgvuldigheid waarmee Vinkers het onderwerp benadert. Hij laat zien hoe vaak jeugdtrauma voorkomt en hoeveel impact het kan hebben, zonder er een verklaring voor alles van te maken. Mensen zijn meer dan hun verleden en psychische klachten hebben zelden één oorzaak. Die nuance loopt als een rode draad door het boek.
Daarom is Littekens uit je jeugd wat mij betreft een aanrader voor werkgevers, HR-professionals en iedereen die zich bezighoudt met stress en mentale gezondheid. Het boek biedt geen eenvoudige oplossingen voor werkstress, maar helpt wel om beter te begrijpen waarom mensen verschillend reageren op dezelfde omstandigheden.
Dat inzicht alleen al maakt het gesprek over stress op het werk een stuk rijker. Het onderstreept bovendien het belang van psycho-educatie: inzicht in je eigen patronen vormt vaak een eerste stap naar verandering. Een uitgangspunt dat ook aan de basis ligt van de Stress te Lijf-methode die ik recent ontwikkelde.